Op de voorgrond de Engelse oorlogsgraven [scan van een afbeelding in het restauratieboekje MgS1991].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

schillaard_toren_houtsnede.jpg (16617 bytes)
Het kleurverschil is goed te zien op deze houtsnede. Weggelaten zijn alle 19de eeuwse restauraties, die het effect te niet doen [scan van een afbeelding van een houtsnede door W. v.d. Bij in Friesland Post van november 2000].

 

no 21,  Schillaard

 

Schillaard (Skillaerd) vormt met Mantgum één van de tweelingdorpen in de gemeente Littenseradiel (21).


De toren van Oosterwierum (Fogelsangh), een paar kilometer ten zuiden van Mantgum, is na de afbraak van de kerk aldaar in 1905 eveneens eenzaam blijven staan. Vroeger kon men via een binnenpad van de kerk van Mantgum naar de kerk van Oosterwierum. Op de foto staan Mr Boeles en Mr Heerma Vos [scan van een afbeelding in Bauke Boersma: Langs onverharde wegen, Friesland in oude foto's 1850-1910].

Schillaard zou volgens een legende zijn ontstaan toen twee zusters die te Mantgum woonden, ruzie kregen over het stichten van een kerk. De ene zuster wilde een kerk te Mantgum, maar de andere was daar tegen, omdat zij vond dat daardoor haar uitzicht werd bedorven.
Zij hield voet bij stuk en toen het geschil het hoogtepunt bereikte, werd zij door de oudste zuster uit huis gestuurd onder de uitroep: 'gaat heen gij zijt een schil-aard', (iemand die de aard heeft geschillen te maken).
En zo ging de jongste dochter heen en stichtte een kerk op grote afstand van het huis op de plek die zij Schillaard noemde. In het fries wordt dit als 'Skillaerd' uitgesproken.

schillaard_op_horizon.jpg (7626 bytes)
Schillaard gezien vanuit Tjeintgum [scan van een eigen foto].

Een tweede al even onzeker verhaal vermeldt dat er te Schillaard een door nonnen bevolkte proosdij gestaan zou hebben. De kapel, later kerk, zou daarvan het restant zijn. Zij was evenals te Mantgum gewijd aan Maria.

In de kerk mocht niet worden begraven. Waarom, is niet bekend.

De eigenaren van de state Hoxwier, bij Mantgum, hadden het collatierecht van Schillaard, wat o.m. inhield dat zij de pastoor mochten benoemen.

In de 19de eeuw werd er om de 8 weken in de kerk dienst gehouden en tevens wanneer de kerk van Mantgum wegens verbouwingen gesloten was.

 

Afbraak kerk

In 1580 werd Schillaard kerkelijk met Mantgum verbonden, waardoor er één gemeente ontstond die de beschikking had over twee kerken. In verband met de verdeling van de kerkelijke goederen in de franse tijd werd daarom het gebruik van de kerk gedurende een paar jaar toegewezen aan de katholieken van Oosterwierum.

schillaard_1722.jpg (13569 bytes)
De in 1884 afgebroken kerk van Schillaard. De leeuw en vazen hebben inderdaad op het torendak gestaan, zoals bij de afgelopen restauratie in de jaren 80 is gebleken. De vaan en ruiter zijn verdwenen. Misschien is de huidige haan afkomstig van het kerkedak, net zoals de kraagsteenjes en wapens aan de toren misschien uit de kerk komen [scan van een foto van een tekening door J. Stellingwerf in 1722 in het Fries Prenten Kabinet].

Pas in de 18de eeuw werden de administraties van de kerkelijke goederen van Mantgum en Schillaard samengevoegd en werd er een kerkvoogdij gevormd. Die beschikte toen over tweemaal zoveel geld als de omringende dorpen, waardoor zij ook tweemaal zoveel kon uitgeven.
Helaas werd er, ondanks de oorspronkelijke bestemming van de goederen, weinig aan het onderhoud van de kerk van Schillaard gedaan, waardoor deze in 1884 zo bouwvallig was geworden, dat om veiligheidsredenen besloten werd haar af te breken. Volgens de overlevering zou zij ergens in de Zuidwesthoek van Friesland weer zijn opgebouwd. Volgens een ander verhaal zou een boer het puin gekocht hebben voor de verharding van een 'reed' (weg).
De rand (moet) van het kerkedak is nog aan de westzijde van de toren te zien. Het geld van Schillaard werd besteed aan het welzijn en de verfraaiing van het dorp en de kerk te Mantgum.


Het kerkhof werd afgegraven in 1925 met vermoedelijk ongeveer 50 cm [scan van een eigen foto].

Toren

De toren van Schillaard werd gebouwd in 1661. Een boer die daartoe een deel van het kapitaal leende was Douwe Willems. Zijn grafzerk ligt, geheel in stukken, ter zijde van de toren. Het onderste stuk ontbreekt. Het randschrift luidt:

ANNO 1680 / DEN 11 MAERT IS INDEN HEERE GERUST DEN EERSAMEN DOUWE [WILLEMS] / [       ] / [O]UT ONTRENT 80 IAER ENDE LEIT ALHIER BEGRAVEN

Het opschrift:

Douwe Willems die / goede getrouwe knecht / Die heeft hier een [la]ngge tyt ver[s]leeten / [w]e[l] 47 Iaer [      ]n / huis ge[                ] / Ende 16[                 ] / syn gel[    ] vereert

Boven het opschrift is een wapen aangebracht: I een halve adelaar, II boven elkaar een D en een W, de initialen van Douwe Willems. De hoekmedaillons geven de vier fasen van het menselijk bestaan weer door levenskoppen: een kind, een jongeling, een grijsaard en een schedel. De laatste twee ontbreken.

In de loop der eeuwen is de toren nogal ontluisterd. De halsgevel op de westzijde met vazen en een leeuwtje, is nu stomp.

    
Hier op de voet van de topgevel heeft een vaas of een bol in een zanstenen voet gestaan, te zien op de tekening van Stellingwerf uit 1722 [scan van een eigen foto 1991].

Het dak waarop een kruis met een ruiter als windvaan stond, was gedekt met blauw geglazuurde pannen, afkomstig van 'it Panwurk' bij Lions.
De weerhaan die nu op de toren staat, stond oorspronkelijk op een kruis op de kerk.
Van de twee klokken is de oudste van omstreeks 1300 bewaard gebleven in het Fries Museum. Eigenlijk had men die willen verkopen, toen er in Mantgum een nieuwe moest komen, maar dat werd door Monumentenzorg verhinderd. Na de Tweede Wereldoorlog is er een klokkenfonds gevormd, waardoor er in 1957 te Heiligerlee een nieuwe klok kon worden gegoten. Deze heeft als opschrift:

Komt klein en groot, de Heiland noodt

Er is nog meer verdwenen: de begane grond in de toren werd ooit overkoepeld door een stenen gewelf, vandaar dat je nu nog steeds via een in de muur gemetselde wenteltrap op de eerste verdieping komt.

Het had weinig gescheeld of de hele toren had er niet meer gestaan en Schillaard was een buurtschap geworden zoals bijvoorbeeld het naburige Tjeintgum, met slechts een paar boerderijen.
Het herstel van de toren vond men een te kostbare zaak en men was van mening dat de overheid een bijdrage moest leveren. De toren werd naar men zegt voor 100 gulden te koop aangeboden. De hoogste bieder, een boer uit de omgeving, die van het puin wel een weg wilde aanleggen, bood slechts 80 gulden, zodat de koop niet door ging en de toren gespaard bleef. Uiteindelijk kon de toren in 1957 en 1959 met Rijkssubsidie worden hersteld.

De toren valt op door de pilasters, die worden bekroond door ionische kapitelen. Voor de pilasters en het muurvlak is afwisselende rode en gele baksteen gebruikt. Boven gele pilasters in rood, onder rode pilasters in geel.
Het metselwerk is op verschillende plaatsen versierd met blokjes zandsteen, waarin timmerlieden, die ooit herstel aan de toren uitvoerden, hun merk hebben gezet.

   
[scan van een eigen foto 1991]

Aan de zuid-, west- en noordzijde van de toren zijn in totaal 6 kraagsteentjes aangebracht, met voorstellingen van duivels, engelen en satyrs. Een draagt het jaartal 156[1].

schillaard_kraagsteentje_a.jpg (11321 bytes)     schillaard_kraagsteentje_b.jpg (11369 bytes)
Doordat het kraagsteentje eerder is gedateerd (1561), dan de toren (1661), wordt de toren ook qua stijl van de kraagsteentjes (Vredeman de Vries, einde 16de eeuw) veelal door 'geleerden' ten onrechte voor ouder gehouden dan hij is [scan van een foto 1980].

In de noordmuur van de toren bevinden zich twee wapenstenen met de nauwelijks te herkennen wapens. Mogenlijk van Hoppers en Galama. Reinier van Hoppers was in de jaren 1636-1655 kerkvoogd (omdat?) hij eigenaar was van Hoxwier. Hij huwde de eerste maal met His van Galama, een kleindochter van Seerp van Galama. His werd in de kerk te Mantgum begraven.

   
Links: wapen Hopers (pelikaan, jongen). Rechts: wapen Galama (lelie, ster) [internet 2003].

Laten wij de fantasie de vrije loop, dan komen wij tot de volgende conclusies. Let wel, het volgende is pure speculatie.
Die van Hoxwier hadden eens woorden met de bewoners van de naburige state Hiddinga ten zuiden van Mantgum. Dit mondde uit in een ruzie op de plek waar nu Schillaard ligt. De strijd liep gunstig af voor de Hoxwier's en uit dank stichtten zij de kapel van Schillaard 1: De bewoners van Hoxwier hadden als stichters het collatierecht. 2: De kapel van Schillaard was geen zelfstandige parochie, maar viel onder de parochie Mantgum. 3: Iedere legende bezit een kern van waarheid). De in gotische stijl ge/verbouwde kapel bezat een (stenen) gewelf of misschien een vijfzijdig gesloten koor (vandaar de zes kraagsteentjes) waarvan de ribben rustten op de kraagsteentjes, die na de afbraak van de kerk aangebracht werden in de toren, dus na de bouw daarvan. Dit geschiedde ook met de genoemde wapenstenen.

 

British Graves

Het gedeelte van het kerkhof aan de noordzijde van de voormalige kerk is in erfpacht bij de gemeente. Het dient als algemene begraafplaats. Vroeger werden zwervers die in de gemeente waren overleden, hier ter aarde besteld. Er stond ter afschijding een witte schutting om heen. De schutting is nu verdwenen.
Wij vinden hier ook enkele oorlogsgraven. Op 2 maart 1943 stortte een bommenwerper, een Stirling BF 347 van het 15 Sqn., neer in de Mantgumer vaart. Voor acht bemanningsleden die op het kerkhof te Schillaard hun laatste rustplaats vonden, werden wit marmeren gedenktekens geplaatst.
Vroeger kon je via een binnenpad naar Tjeintgum, maar we gaan eerst maar naar 22 en 23 aan de SvG en vervolgens naar 24 en 25 op Tjeintgum.

 

                     (kuierke)    

Eerdere Home Volgende    


home

Mail aan rjhbrink@hotmail.com over vragen of commentaar over deze web site.Voor het ontvangen van oude foto's houd ik mij aanbevolen. Ik kan er een copie of scan van maken, zodat U in het bezit blijft van het origineel (Hoge der A 36b Groningen, 9712AE).
Het nummer tussen () is een link naar een kaart van het 'kuierke'.
Deze site is oorspronkelijk gemaakt tgv het feit dat Mantgum in 1998 Monument van de maand van de provincie Friesland was. Het verhaal is het resultaat van jaren lang onderzoek.

Copyright © R.J.H. Brink (gebruik maken is toegestaan, tenzij met vermelding van bron)